نظام اخلاقی مولانا

نظام اخلاقی مولانا نام طرح پژوهشی بلندمدتی است که به بررسی نظام اخلاقی مولانا و مقایسۀ آن با قریب به هفتاد فیلسوف، متفکر و فرزانۀ اخلاقی می‌پردازد. این طرح در گروه پژوهش مؤسسه سروش مولانا و با همکاری جمع کثیری از استادان و پژوهشگران برجستۀ کشور در حال انجام است. به‌منظور انتشار مطالعات مولاناپژوهی و نیز گسترش و تعمیق تفکّرِ اخلاقی در فضای عمومی کشور، دستاوردهای علمی چنین طرحی از طریق همایش‌های سالانه مهر مولانا در اختیار عموم مردم قرار خواهد گرفت.

نظام اخلاقی مولانا، درواقع، بازنگری و تفسیر مجدّد ماندنی‌های اخلاقی مولاناست. بازنگری در سنّت فرهنگی هر جامعه و کشوری یک ضرورت است. با این کار عناصر ماندنی و عناصر رفتنی آن فرهنگ تفکیک می‌شود -یعنی روشن می‌شود که کدام بخش از آن سنت، همچنان، در زمانۀ ما به کارِ ما می‌آید و تاریخ مصرف کدام بخش دیگر گذشته است. عرضه‌کردن پرسش‌های روزگارِ ما بر متون گذشته و پرسیدن سوأل نو از متفکر کهن موجب بازسازی مجدّد فرهنگ و ایجاد بستر گفتگو و تعامل با جهان است. پرداختن به این طرح از این منظر برای انسان امروز نیز این فایده را دارد که دریابد پیام مولانا برای او چیست که با دانستن آن پیام ذرّه‌ای زندگی او خوب‌تر شود. اجرای این کار اتّخاذ یک رویکرد حکمت‌آمیز و عمل‌گرایانه به تفکّر مولاناست. درواقع، بی‌آنکه بخواهیم صرفاً با دانشی که از مولانا داریم، مقاله، کتاب و رساله بنویسیم، یا اینکه مولاناشناسی و مولانادوستی ما دست‌مایه تفاخرمان شود، اگر بناست از مولانا در زندگی واقعی استفادۀ عملی کنیم، در آغاز باید از مولانا این سوأل را بپرسیم که زندگی خوب چیست؟

نظام اخلاقی مولانا با این قصد طرح شده است تا پاسخ این پرسش را از مولانا جویا شود که زندگی خوب، یا به تعبیری زندگی اخلاقی، چه زندگی‌ای است؟ پاسخ به این سوأل مستلزم پاسخ‌دادن به هفت سوأل اساسیِ دیگر است. بدین لحاظ، طرح نظام اخلاقی مولانا در هفت قسمت اصلی تنظیم شده است که هر قسمت بر قسمت‌های قبلی ترتُّب دارد و مقدمه‌ای برای قسمت‌های بعدی است. این سوألات هفت‌گانه سوألاتی است که هرکس که بخواهد وارد قلمرو اخلاق بشود و اخلاقی زندگی کند باید جواب آنها را بداند. این پرسش‌ها عبارتند از:

1. اخلاقی‌زیستن یعنی چه؟ (معناشناسی اخلاق)

2. چرا باید اخلاقی زیست؟ (ضرورت اخلاق)

3. احکامِ اخلاق را چگونه تشخیص دهیم؟ (معرفت‌شناسیِ اخلاق)

4. آیا برای اخلاقی‌زیستن فقط یک راه وجود دارد یا بیش از یک راه؟ (کثرت/ وحدت‌گرایی اخلاقی)

5. موانع و ممدّات اخلاقی‌زیستن کدام‌اند؟ (مشکلات اخلاقی زیستن)

6. آیا اخلاقی‌زیستن همۀ مشکلاتِ زندگی را رفع می‌کند؟ (محدودیت‌های اخلاقی)

7. دیگران را چگونه اخلاقی کنیم؟ (تعلیم و تربیت اخلاقی)

این هفت سوأل سوألات فرعی‌تری به دنبال خود می‌آورند و آنها نیز سؤالات فرعی‌تر دیگر را. این سوألاتِ هفت‌گانه در مجموع دربرگیرنده حدود نود مسئلۀ کلی و حدود هشتصد مسئلۀ جزئی در فلسفۀ اخلاق است که در طرح تفصیلیِ نظامِ اخلاقیِ مولانا، هریک از این حدود هشتصد مسئله در قالب یک بند مجزّا ارائه می‌شود.

گام نخستِ اجرای این طرح، استخراج نظام اخلاقی مولانا در قالب هفت پژوهش است که اجرای آن را هفت محقق برجسته بر عهده گرفته است. گام دوّم، مقایسۀ نظام اخلاقی مولانا با نزدیک به هفتاد فیلسوف، متفکر و فرزانه اخلاقی است که هرکدام به‌وسیلۀ یک پژوهشگرِ متخصّص اجرا خواهد شد.

این طرح با دو هدفِ مولاناپژوهی و اخلاق‌پژوهی تدوین شده است. با وجود این، علی‌رغمِ آثار بی‌شماری که در ایران و سایر کشورها دربارۀ مولانا منتشر شده است، مولاناپژوهی آن‌گونه که باید و شاید به‌نحو جامع و علمی موردِ عنایت واقع نشده است؛ هرچند می‌دانیم عظمت فکری و روحی مولانا چنان است که راه را همچنان بر صاحبان اندیشه و قلم گشاده می‌گذارد. این است که در سایه انجام این طرح و از مسیر مقایسۀ مولانا با سایر متفکّران، بسیاری از مکتب‌ها و مسلک‌های اخلاقی بررسی می‌شود و با این کار، فرهنگِ اخلاقیِ ایران، از طریق گفتگو با سایر مکتب‌ها و مسلک‌ها، غنی‌تر می‌شود. در واقع، مقایسۀ شاخص‌ترین متفکرانِ اخلاق‌پردازِ جهان طی تاریخ با مولانا موجب عمق و وسعت‌بخشیدن به تفکرِ اخلاقی و طنین‌اندازشدنِ آواهایی تازه در سپهرِ اخلاقیِ ما می‌شود.

با اجرای چنین طرحی که به نظام‌های اخلاقی می‌پردازد، نخست نقاطِ قوت و ضعفِ نسبیِ احتمالیِ مولانا را در قیاس با متفکران مورد مقایسه‌اش خواهیم شناخت؛ سپس به پاسخ این پرسش خواهیم رسید که آیا می‌شود نظام اخلاقی مولانا را با مساعی و کوشش‌های سایر حکمای اخلاقی تغذیه کرد و به غنای بیشتر آن پرداخت؛ و دیگر اینکه در خواهیم یافت که مولانا در قیاس با سایر متفکران چقدر به اخلاق مشترک جهانی نزدیک‌تر یا دورتر است.

اینک مؤسسۀ فرهنگی سروش مولانا برآن است تا با یاری حضرت حق و با مساعدت استادان، پژوهشگران، مسؤولان و همۀ فرهنگ‌دوستانِ ایران بتواند گامی چند در این راه مبارک بردارد.

 

معاونت پژوهشی مؤسسۀ فرهنگی سروش مولانا

 




رویدادها
برای دریافت فایل pdf گزارش فعالیت‌های موسسه سروش مولانا روی سال آن کلیک کنید.
1390
1391
1392
پیام هفته
کوی نومیدی مرو اومیدهاست!
سوی تاریکی مرو خورشیدهاست!