رينولد آلن نيکلسون

زندگی‌نامه      
رینولد آلن نیکلسون، از نامدارترین خاورشناسان قرن، در اوتِ سال 1868 میلادى در شهر کِیْلِى (Keighley)، در ناحیه یورکشایر انگلستان، به دنیا آمد. در دوره کودکی از کتابخانۀ پدر بزرگش بهره فراوان برد و پس از طى تحصیلات مقدماتى در سال 1887 به دانشکده ترینتى، در دانشگاه کمبریج راه یافت. در این دانشگاه به فراگرفتن زبان‌هاى کهن، یونانى و لاتین، مشغول شد و بر اثر استعداد فراوان و پشتکارِ مثال زدنی‌اش به دریافت جوایزى چند نائل آمد؛ به عنوان نمونه در ۲۴ سالگی جایزۀ اول دانشگاه کمبریج در رشته زبان‌های هندی را از آنِ خود کرد. در کمبریج به آموختن زبان عربى همت گماشت، براى تکمیل معلومات عربى خود به لیدن و استراسبورگ سفر کرد و در آن دیار از دروس دخویه (Digoeje) و نولدکه (Noldeke)، دو تن از بزرگ‌ترین خاورشناسان عصر، بهره گرفت. در سال 1891، بر اثر آشنایی با ایرانشناس شهیر، ادوارد براون، به فراگرفتن زبان فارسى روى آورد. مصاحبت با ادوارد براون دریچه‌های معرفت و آشنایی با بزرگان شرق، به ویژه مولانا، را به روی او گشود. در سال ۱۹۰۱، در سی و سه سالگی، جانشین ادوارد براون در دانشگاه کمبریج شد، کرسی زبان فارسی را در اختیار گرفت و عضو رسمی آکادمی زبان فارسی شد. در سال 1933 در سن شصت و پنج سالگى دوران بازنشستگى را آغاز کرد و عنوان «استاد افتخارى دانشگاه» بدو داده شد. در سال 1940 به شهر چستر، در شمال غربى انگلستان، سفر کرد و چند سالى را در آنجا گذرانید و در اوت 1945 از دنیا رفت.
      نیکلسون در سال ۱۹۰۳ میلادی با یکی از بستگانش، به نام سیسیلیا وارتی، ازدواج کرد. همسر او زنی ساده و خوش قلب بود و پیانو می‌نواخت. آنها در کنار یکدیگر زندگی آرامی را سپری کردند و هرگز صاحب فرزندی نشدند. خانم نیکلسون ده سال پس از درگذشت همسرش بدرود زندگی گفت.
      نیکلسون هرگز از اروپا خارج نشد و طبعاً نتوانست کشورهای شرقی مانند ایران، ترکیه، هندوستان و کشورهای عربی را که عاشق فرهنگ و ادبیات‌شان بود،  از نزدیک ببیند. پشتکار او ستودنی بود و بی‌وقفه کار می کرد. او سال‌های طولانی از عمر گران‌مایۀ خود را صرف تحقیق و تفحّص در متون کهن عرفانِ اسلامی کرد. شخصیت انسانی وی در اثر ممارست با فرهنگ عرفانی شرق، بیشتر از پیش آرام و متواضع شد و همین امر باعث شد که وی بدون ادعا و بی‌دریافت کمک از دیگران در دریای فرهنگ اسلامی به غوّاصی بپردازد. او درجات علمی معتبر و برجسته‌ای مانند دکترای ادبیّات، دکترای حقوق و عضویت فرهنگستان بریتانیا (F.B.A) را در کارنامه خود داشت، ولی هرگز این قبیل رتبه‌های علمی و اجتماعی باعث غرور و تکبر وی نشد. نیکلسون شعر هم می‌سرود و در سال ۱۹۱۱ میلادی مجموعه‌ای به نام « دُن و درویش» را منتشر ساخت.
تصحیح، ترجمه و شرح مثنوی معنوی      
       مهمترین کار نیکلسون در طول سالیان متمادی، تصحیح مثنوی معنوی مولانا بود که تاکنون معتبرترین و متداول ترین نسخۀ مثنوی معنوی است. او برای این کار سترگ از زبان‌های انگلیسی، عربی، فارسی و ترکی که به خوبی بر آنها تسلط یافته بود، بهره ‌جست و برای تصحیح انتقادی مثنوی از ده نسخه از نفیس‌ترین نُسَخِ کهن و خطی قرن هفت و هشت بهره گرفت. البته او از نیمه دومِ مثنوی، خود دریافت که در این میان قدیمی‌ترین نسخه مثنوی که به «نسخه قونیه» معروف است و در موزه مزار مولانا در قونیه نگهداری می‌شود، از نظر او پنهان مانده است؛ پس بی‌درنگ درصدد تهیه نسخه عکسی آن برآمد، آن را تهیه کرد و به حوزه تحقیق و پژوهش خود افزود. مجموعه کارهای نیکلسون درمورد مثنوی شامل هشت جلد به شرح زیر است:
1) سه جلد اول شامل متن کامل فارسی مثنوی؛ یعنی هر جلد شامل ۲ دفتر است،
2) سه جلد بعدی شامل ترجمۀ مثنوی به زبان انگلیسی است
و 3) دو جلد شامل تفسیر مثنوی به زبان انگلیسی.
اگرچه شرح‌های مثنوی کم نیستند، اما شرح 800 صفحه‌ای نیکلسون بر مثنوی مولانا در 2 جلد به زبان انگلیسی از بهترین و دقیق‌ترین شروح مثنوی است. این کتاب وسعت اطلاعات و دانش این غربی اهل دل و فرهیخته را به‌ خوبی نشان می‌دهد؛ چراکه او برای نوشتن شرح خود بر مثنوی از 180 منبع تاریخی، عرفانی و ادبی استفاده کرده است. به ‌نظر کارشناسان، شرح او بر مثنوی عصارة نظرات دقیق و هوشمندانه خود او، به‌علاوه احاطه بر آرا و نظرات شارحان قبلی مثنوی به زبان‌های فارسی، ترکی و عربی است. ویژگی‌های مهم شرح مثنوی نیکلسون، توسط استاد حسن لاهوتی، مترجم فارسی آن، به شرح زیر خلاصه شده است: 1) رعایت ایجاز و پرهیز از اطناب در سخن، 2) رعایت امانت در نقل اقوال و آرا و پرهیز از هرگونه تعصب، 3) اتکا به روش صحیح علمی، 4) اتکا به منابع موثق و دست اول فارسی و عربی، 5) ارجاع به منابع و مآخذ غربی و نقل نظایر و مشترکات از آنها، 6) مراجعه به شروح دیگر مثنوی (فارسی، عربی و انگلیسی)، 7) اتکا به آثار مولانا خصوصاً مثنوی برای توضیح مشکلات، 8) بیان وقایع تاریخی، مآخذ قصص، امثال و حکم، ضرب‌المثل‌ها، اقوال و اعلام، 9) بیان شواهد قرآنی، آیات، احادیث، اخبار و روایات، 10) توضیح نکات ضروری لغوی و دستوری، 11) توضیح تعبیرات، تأویلات و استعارات دشوار، 12) شرح دقایق عرفانی، فلسفی و فقهی، 13) تجدید نظر در ترجمه انگلیسی برخی از ابیات مثنوی، 14) تجدید نظر در تصحیح چندین بیت مثنوی و نقل انتخاب مستدل و جدید آنها، 15) نقل نسخه بدل‌هایی که به هر علت در متن مثنوی مصحّح انتقادی وی نیامده است، 16) تصحیح بعضی نظرات شارحان دیگر که برای نوشتن شرح خود به آنها مراجعه کرده است.
 نیکلسون بدون هیچ کمک و پشتوانه مالی هزینه‌های سنگین عکس‌برداری از نسخه‌های کهن مثنوی را خود می‌پرداخت و از احدی چشمداشتِ یاری نداشت. او شروح مختلفی را که تا آن تاریخ بر مثنوی نوشته شده بودند، جمع‌آوری کرد و مورد پژوهش قرار داد و در نهایت اثر سترگ خود را با غنای هر چه بیشتر بین سال‌های 1925 تا 1940میلادی منتشر کرد. ویرایش، ترجمه و تفسیر ۲۶۰۰۰ بیت از کتاب بزرگی مانند مثنوی عمری هجده ساله از نیکلسون گرفت، ولی زحمات او به بار نشست و کارش مورد تقدیر و استفادۀ میلیون‌ها انسان در سراسر جهان قرار گرفت. استاد فروزان‌فر، مولوی شناس برجستۀ ایرانی، شرح و تفسیر او را بسیار ستوده و گفته است:« شرح استاد فقید رینولد الین نیکلسون بر مثنوی، به زبان انگلیسی، طبع لیدن ۱۹۳۷ که بی گمان دقیق‌ترین شروح بر مثنوی است، بر اصول صحیح انتقادی و با ذکر مآخذ و اسناد تدوین شده و برای کشف اسرار و حل رموز مثنوی مرجعی قابل اعتماد است».

آثار نیکلسون
استاد رینولد نیکلسون بیش از سی و پنج کتاب و چهل و هشت مقاله علمی و پژوهشی، در زمینه‌های گوناگون، از خود به یادگار گذاشته است که در زیر به تعدادی از آنها اشاره می‌شود:

الف) ترجمه‌ها از زبان‌های فارسی، عربی و ترکی به انگلیسی
1)    ترجمه منتخبی از غزلیات دیوان شمس تبریزی(سال ۱۸۹۸).
2)    ترجمه قسمت هایی از رسالۀ الغفران، اثر ابولعلاء معرّی(۱۹۰۰) .
3)    ترجمه کشف المحجوب هجویری(سال های1911 و 1936)
4)    ترجمه خلاصۀ تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی قزوینی(۱۹13) .
5)    ترجمه اسرار خودى، اثر اقبال لاهورى، به همراه مقدمه و حواشى(سال ۱۹۲۰).
6)    شعر و نثر شرقی(1922 میلادی)، شامل اشعاری از ابوسعید‌ابوالخیر، انوری، عطّار، باباطاهر، فردوسی، سعدی، عنصری، حافظ، دقیقی و رودکی.
7)    ترجمه مثنوی معنوی (انتشاریافته بین سال‌های ۱۹۲۵ و ۱۹۴۰)
8)    ترجمه ترجمان الاشواق محی الدین ابن عربی
9)    اشعار غنایى فارسى. ترجمه سى و شش قطعه از آثار شعراى ایران.
10)    یک ایرانى پیشرو دانته. ترجمه و تلخیصی از «سیر العباد الى المعاد» اثر منظوم سنایى غزنوى.
11)    ترجمه پنج غزل از حافظ و اشعارى از عطار، سعدى، مولوى و ابن فارض در کتاب شاهزاده و درویش.

ب) تصحیح ها
12)     تصحیح مثنوى معنوی. این کتاب را نیکلسون تصحیح کرده و آن را به انگلیسى ترجمه و تفسیر نموده و در هشت مجلد به چاپ رسانده است.
13)    تصحیح تذکرة الاولیاء(1905 و 1907)، اثر معروفِ فریدالدین عطار نیشابوری.
14)    تصحیح ترجمان الاشواق(1911). این دیوان، اثر ابن عربى، صوفى مشهور اندلسى است که نیکلسون آن را به انگلیسى ترجمه و شرح کرده است.
15)    تصحیح أللُّمَعُ فِى التَّصَوُّفِ(1914).این کتاب اثر ابونصر سراج طوسى است که نیکلسون آن را به چاپ رسانده و خلاصه‏اى از آن را به انگلیسى در پایان کتاب آورده است.
16)    تصحیح فارسنامه ابن البلخی با همکاری جی استرنج(سال ۱۹۲۱).

ج) شروح و تفاسیر
17)    تفسیر مثنوی معنوی به زبان انگلیسی. این شرح یکی از روشمندترین و دقیق ترین شروح مثنوی است و استاد حسن لاهوتی آن را به زبان فارسی برگردانده است(سال‌های 1925 تا 1940).

د) تألیفات
18)    1- تاریخ ادبیات عرب(1907). این کتاب تاکنون یازده بار در لندن به چاپ رسیده و از کتب دانشگاهى به شمار مى‏رود. صفا خلوصى، آن را به زبان عربى برگردانده و تحت عنوان «تاریخ الادب العربى» به چاپ رسیده است.
19)    یک دوره کتاب متن عربی برای مبتدیان زبان عربی(سال ۱۹۰۷).
20)    مقدمه‌ای برای رباعیّات عمر خیّام که قبلا توسط ادوارد فیتز جرالد منتشر شده بود(سال ۱۹۰۹).
21)    داستان‌های عرفانی، شامل ۵۱ داستان(سال ۱۹۱۳).
22)    عرفاى اسلام (۱۹۱۴). این کتاب درباره طریقت، اشراق و جذبه، عرفان، عشق الهى، اولیاء و کرامات، مقام اتحاد بحث مى‏کند و به وسیله خانم ماهدخت بانو همایى به زبان فارسى ترجمه شده است.
23)    مقالات گوناگون در باب تصوف که چهار مقاله از آنها را محمد باقر معین با عنوان «پیدایش و سیر تصوف» به زبان فارسى ترجمه کرده است.
24)    رومى، شاعر و عارف. این کتاب براى آشنایى با احوال جلال الدین مولوى و اشعار او به زبان انگلیسى نگاشته شده و اوانس اوانسیان مقدمه و حواشى کتاب را به عنوان «مقدمه رومى و تفسیر مثنوى معنوى» از انگلیسى به فارسى ترجمه نموده است.
25)    مطالعات در تصوف اسلامی(1921).
26)    مطالعات در شعر اسلامی، شامل گلچینی از ادبیات قدیم فارسی(سال ۱۹۲۱).
27)    انتشار مجلّدی از مطالعات شرقی با همکاری تی. وی آرنولد که به ادوارد براون تقدیم شده بود(سال ۱۹۲۲) .
28)    مفهوم شخصیت در تصوف(‏The Idea of Personality in Sufism). این کتاب با عنوان «تصوف اسلامى و رابطه انسان و خدا» به وسیله محمد رضا شفیعى کدکنى به فارسى برگردانده شده است(سال ۱۹۲۵).
29)    انتشار قصه‌هایی از معانی عرفانی، برگزیدۀ اشعار مولانا (سال ۱۹۳۱)
30)    فهرستِ توصیفیِ نسخ خطّیِ شرقیِ ادارود براون، در یادنامۀ ادوارد براون(سال ۱۹۳۲).
31)    مقدمه ای بر ترجمۀ قرآن به انگلیسی به وسیلۀ ای . اچ . پالمر(سال ۱۹۳۳).

هـ) اشعار
32)    شاهزاده و درویش، شامل چهل و هفت قطعه شعر از نیکلسون.

تنظیم: دکتر ایرج شهبازی




رویدادها
برای دریافت فایل pdf گزارش فعالیت‌های موسسه سروش مولانا روی سال آن کلیک کنید.
1390
1391
1392
پیام هفته
کوی نومیدی مرو اومیدهاست!
سوی تاریکی مرو خورشیدهاست!